İnternet Erişim Engeli Neden Olur? Sansür ve Kısıtlamaların Arkasındaki 5 Temel Sebep

"Bu web sitesine erişim mahkeme kararıyla engellenmiştir." Bu soğuk ve tekdüze uyarı, Türkiye'de ve dünyanın pek çok ülkesinde internet kullanıcılarının sıkça karşılaştığı bir durumdur. Favori haber sitenizden, araştırma yaptığınız bir bilgi kaynağına, hatta bazen Wikipedia veya YouTube gibi devasa platformlara kadar birçok site aniden erişilemez hale gelebilir.

Peki, görünmez bir elin internetin fişini çekmesi anlamına gelen bu "erişim engeli" neden ve nasıl olur? Bir web sitesinin kapatılması rastgele bir karar değildir. Arkasında hukuki, politik, ticari veya siber güvenliğe dayalı karmaşık süreçler yatar. Bu makalede, erişim engellerinin teknik olarak nasıl uygulandığını ve en önemlisi, dünya genelinde internetin neden kısıtlandığının 5 temel sebebini derinlemesine inceleyeceğiz.

Erişim Engeli (İnternet Sansürü) Nedir ve Nasıl Çalışır?

Erişim engeli, bir ülkedeki veya bölgedeki İnternet Servis Sağlayıcılarına (Türk Telekom, Superonline, Vodafone vb.) verilen yasal veya idari emirler doğrultusunda, belirli bir web sitesine (IP adresine veya alan adına) giden kullanıcı trafiğinin durdurulmasıdır.

Teknik olarak bu engelleme genellikle üç şekilde yapılır:

1. DNS Zehirlenmesi / Yönlendirmesi: En yaygın yöntemdir. Sitenin adını (örneğin twitter.com) IP adresine çeviren DNS sunucuları, isteği doğru adrese değil, "Bu site engellenmiştir" yazan bir uyarı sayfasına yönlendirir.

2. IP Engelleme: Sitenin barındığı fiziksel sunucunun adresi doğrudan kara listeye alınır. (Bu yöntem, o sunucuda barınan masum diğer sitelerin de kapanmasına yol açabilir).

3. Derin Paket İncelemesi (DPI): En gelişmiş sansür yöntemidir (Çin ve İran'da yaygındır). İnternet trafiğinin içeriği anlık olarak taranır ve belirli anahtar kelimeler tespit edilirse bağlantı anında koparılır.

İnternet Sitelerine Neden Erişim Engeli Getirilir? (5 Temel Sebep)

Bir web sitesinin erişime kapatılmasının arkasında genellikle aşağıdaki 5 temel gerekçeden biri (veya birkaçı) yatar:

1. Telif Hakları İhlali ve Korsan İçerik

Erişim engellerinin dünyadaki en yaygın sebebidir. Film, dizi, müzik veya yazılımların yasa dışı olarak paylaşıldığı torrent siteleri ve kaçak yayın (streaming) platformları, telif hakkı sahiplerinin (Netflix, Exxen, film stüdyoları vb.) talebi üzerine kapatılır.

• Örnek: Kaçak maç yayını yapan web sitelerinin, maç saatinde veya hemen öncesinde "Yayıncı Kuruluş" talebiyle aniden erişime kapatılması.

2. Yasa Dışı Faaliyetler ve Siber Suçlar

İnternet sadece bilgi değil, aynı zamanda suçun da merkezi olabilir. Devletler, vatandaşlarını korumak amacıyla yasa dışı faaliyet yürüten siteleri engeller.

• Kapsam: Yasa dışı bahis ve kumar siteleri, uyuşturucu madde veya ruhsatsız silah satışı yapan platformlar, oltalama (phishing) yoluyla banka bilgilerini çalan sahte siteler bu kategoriye girer.

3. Siyasi, İdeolojik ve Ulusal Güvenlik Gerekçeleri

Özellikle demokrasinin gelişmekte olduğu veya otoriter rejimlerin bulunduğu ülkelerde (Çin, Rusya, İran vb.) siyasi sansür oldukça yaygındır. "Ulusal güvenlik tehdidi", "halkı kin ve düşmanlığa tahrik" veya "devlet sırlarını ifşa" gibi gerekçelerle muhalif haber siteleri veya sosyal medya platformları geçici veya kalıcı olarak kapatılabilir.

• Tarihi Örnek: 2011'deki Arap Baharı sırasında Mısır ve Suriye'de sosyal medyanın tamamen kapatılması veya Türkiye'de geçmişte yaşanan Wikipedia, YouTube ve Twitter engellemeleri.

4. Toplumsal Ahlak ve Çocukların Korunması

Birçok ülke, kendi kültürel ve dini değerlerini veya çocukların gelişimini tehdit ettiğini düşündüğü içeriklere erişimi sınırlar.

• Kapsam: Yetişkinlere yönelik (pornografik) içerik barındıran siteler, intihara veya şiddete teşvik eden platformlar bu gerekçeyle engellenir. Türkiye'de BTK'nın (Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu) "Güvenli İnternet" profilleri bu amaca hizmet eder.

5. Kişilik Haklarının İhlali (Unutulma Hakkı)

Bireylerin özel hayatının gizliliğini ihlal eden içerikler mahkeme kararıyla kaldırtılabilir. Örneğin; bir kişinin izni olmadan paylaşılan özel görüntüleri veya hakkında yapılan asılsız iftiralar içeren sayfalar. Site yönetimi içeriği kaldırmazsa, tüm siteye erişim engeli getirilebilir.

Hangi Kurumlar İnternet Sitesi Kapatabilir? (Türkiye Örneği)

Türkiye'de internetin yasal çerçevesi, meşhur 5651 Sayılı Kanun ("İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi...") ile belirlenmiştir. Buna göre iki temel otorite erişim engeli kararı verebilir:

1. Mahkemeler (Sulh Ceza Hakimlikleri): Kişilik hakları, telif ihlali gibi konularda bireylerin veya şirketlerin başvurusu üzerine verilen yargı kararları.

2. BTK (Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu): Çocuk istismarı, müstehcenlik, uyuşturucuya teşvik, yasa dışı bahis ve terör propagandası gibi "katalog suçlar" söz konusu olduğunda, BTK mahkeme kararı beklemeden "idari tedbir" olarak siteye resen (kendiliğinden) erişim engeli getirebilir.

Gerçek Hayattan Senaryo (Case Study): Wikipedia Neden Kapandı ve Açıldı?

Türkiye'nin internet tarihindeki en büyük tartışmalardan biri, devasa bilgi kaynağı Wikipedia'nın (Vikipedi) 29 Nisan 2017'de tamamen erişime kapatılmasıydı.

• Neden Kapatıldı? Wikipedia'daki bazı maddelerde "Türkiye'yi terör örgütleriyle ilişkilendiren" içerikler bulunuyordu. Türk makamları bu içeriklerin kaldırılmasını talep etti. Wikipedia "bilgi özgürlüğü" gerekçesiyle bunu reddedince, BTK kararıyla platforma Türkiye'den erişim tamamen kesildi.

• Neden Geri Açıldı? 2.5 yıl süren hukuk mücadelesinin ardından, Anayasa Mahkemesi (AYM) bu engellemenin "İfade özgürlüğünün ihlali" olduğuna hükmetti. 15 Ocak 2020'de erişim engeli kaldırıldı ve site tekrar açıldı.

Bu olay, internet sansürünün sadece teknik bir konu olmadığını, hukuki ve politik dengelerle doğrudan ilişkili olduğunu gösteren en net örnektir.

Sansür vs. Güvenlik Karşılaştırması

İnternet erişim engelleri konusunda her zaman iki uç görüş çarpışır: Sınırsız özgürlük mü, toplumsal güvenlik mi?

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Bir sitenin engellendiğini nasıl anlarım? Site çökmüş de olabilir mi?

Evet, site çökmüş de olabilir. Eğer sayfada resmi bir kurumun "Bu internet sitesi hakkında BTK tarafından... kararıyla erişim engeli uygulanmaktadır" yazısını görüyorsanız, durum nettir. Ancak hiçbir şey yazmıyor ve site yüklenemiyorsa, siteyi "downforeveryoneorjustme.com" gibi bir araçla kontrol edebilir veya geçici bir VPN açarak sitenin sadece Türkiye'de mi yoksa dünya genelinde mi kapalı olduğunu anlayabilirsiniz.

2. Sosyal medyada yaşanan "Bant Daraltma" nedir? Erişim engeli midir?

Bant daraltma (Throttling), bir sitenin tamamen kapatılması değil, trafiğinin bilerek yavaşlatılmasıdır. Genellikle toplumsal olaylar (patlamalar, krizler) sonrasında Twitter, Facebook gibi sitelerin yüklenmesi neredeyse imkansız hale gelir. Teknik olarak site açıktır ama veri akışı kısıldığı için kullanılamaz. Bu, "gizli bir erişim engeli" türüdür.

3. DNS değiştirmek erişim engellerini aşmak için yeterli midir?

Geçmişte evet, ancak günümüzde çoğunlukla hayır. Eskiden ISS'ler sadece DNS yönlendirmesi yapıyordu ve DNS değiştirerek (Örn: 8.8.8.8) yasaklı sitelere girilebiliyordu. Günümüzde ise engellemeler genellikle doğrudan IP bazlı (Deep Packet Inspection vb.) yapıldığı için, çoğu yasaklı siteye girmek için artık VPN kullanmak zorunludur.

Sonuç

İnternet erişim engelleri, "Dijital Dünyanın Sınır Kapıları" gibidir. Yasa dışı bahis siteleri veya terör örgütlerinin propaganda araçları söz konusu olduğunda bu kapıların kapatılması güvenlik için elzemdir. Ancak ifade özgürlüğü ve bilgiye erişim hakkı söz konusu olduğunda, bu güç dikkatli ve şeffaf bir şekilde kullanılmalıdır.