Okulun veya üniversitenin Wi-Fi ağına bağlandınız, teneffüste biraz kafa dağıtmak için en sevdiğiniz oyun sitesine, YouTube'a veya Instagram'a girmek istediniz. Ancak o da ne? Karşınızda kocaman bir "Bu web sitesine erişim, güvenlik politikaları gereği engellenmiştir" uyarısı.

Hemen aklınıza evde işe yarayan yöntemler gelir: "Hemen bir VPN açayım" veya "Gizli sekmeden gireyim". Denediğinizde ise birçoğunun işe yaramadığını, bağlantının dönüp durduğunu veya VPN'in bir türlü sunucuya bağlanamadığını görürsünüz.

Peki, evdeki internette veya kafedeki Wi-Fi ağında bu engelleri aşmak bu kadar kolayken, okul ağlarındaki yasaklı siteler neden bir türlü açılmaz? Bu makalede, işin perde arkasındaki gelişmiş teknolojileri, okulların bunu neden yaptığını ve öğrenci ile IT (Bilgi İşlem) yöneticileri arasındaki o bitmek bilmeyen "kedi-fare" oyununu derinlemesine inceleyeceğiz.

Okullar İnterneti Neden Bu Kadar Sıkı Filtreliyor?

Birçok öğrenci bu engellemeleri "okul yönetiminin eğlenceyi sabote etmesi" olarak algılasa da, aslında bu yasakların arkasında hem yasal hem de teknik çok güçlü gerekçeler yatar:

• Çocukların Korunması ve Yasal Zorunluluklar: Türkiye'de MEB (Milli Eğitim Bakanlığı) veya ABD'deki CIPA (Çocukların İnternetini Koruma Yasası) gibi kurumlar, okul ağlarında şiddet, yetişkin içerik, kumar veya yasa dışı sitelerin engellenmesini yasal bir zorunluluk olarak koşar.

• Bant Genişliği (İnternet Hızı) Tasarrufu: Bir okulda aynı anda binlerce öğrenci Wi-Fi ağına bağlanır. Eğer herkes aynı anda 4K video izlemeye veya büyük boyutlu oyunlar indirmeye kalkarsa, ağ çöker ve idari personelin (örneğin e-okul sistemine girmeye çalışan öğretmenlerin) işleri aksar.

• Siber Güvenlik ve Virüs Koruması: Öğrenciler genellikle farkında olmadan zararlı yazılım (malware) barındıran sitelere tıklayabilirler. Bu durum, tüm okul ağına yayılabilecek bir fidye yazılımı (ransomware) saldırısına dönüşebilir.

• Odaklanma ve Disiplin: Sınıf içinde dikkat dağıtıcı unsurları (sosyal medya bildirimleri vb.) en aza indirmek pedagojik bir tercihtir.

Okul Güvenlik Duvarı (Firewall) Nasıl Çalışır? (Teknik Altyapı)

Evimizdeki modemler genellikle basit bir kapı görevlisi gibi çalışır. Ancak okullarda, UTM (Birleşik Tehdit Yönetimi) adı verilen devasa ve akıllı güvenlik cihazları (FortiGate, Sophos, Cisco gibi) kullanılır. Bu cihazlar sadece sitenin adına bakmaz, internet paketinin "içini" açıp okur.

Okul ağlarının bu kadar "aşılmaz" olmasının ardındaki 3 temel teknoloji şunlardır:

1. Derin Paket İncelemesi (Deep Packet Inspection - DPI)

İşte VPN'lerin okullarda çalışmamasının bir numaralı sebebi budur. DPI teknolojisi, internet trafiğinizi adeta bir X-Ray cihazından geçirir. Siz bir VPN kullanarak verilerinizi şifreleseniz bile, DPI sistemi bu paketin dış görünüşünden onun bir "VPN paketi" olduğunu anlar. İçinde ne olduğunu göremese bile, "Bu bir VPN trafiği, yasakla!" diyerek bağlantıyı anında keser.

2. Port ve Protokol Engelleme

İnternetteki her işlem farklı bir "kapıdan" (port) geçer. Normal web siteleri 80 ve 443 numaralı portları kullanır. VPN uygulamaları ise genellikle 1194 (OpenVPN) veya 1723 gibi özel portlar kullanır. Okulun bilgi işlem yöneticisi, standart web trafiği dışındaki tüm portları tamamen kilitlediği için standart VPN'ler sunucuyla iletişim kuramaz.

3. SSL Şifre Çözme (MEB Sertifikası Mantığı)

Türkiye'deki Fatih Projesi ağlarında sıklıkla karşılaşılan bir durumdur. Okul ağına bağlanabilmeniz için cihazınıza özel bir "Güvenlik Sertifikası" yüklemeniz istenir. Siz bu sertifikayı yüklediğiniz an, okulun güvenlik duvarına "Benim şifreli (HTTPS) bağlantılarımı açıp okuyabilirsin" yetkisi vermiş olursunuz. Böylece proxy siteleri veya şifreli bağlantılar anlamsız hale gelir, çünkü sistem sizin tam olarak neye baktığınızı görebilir.

Gerçek Hayattan Bir Örnek (Case Study): F@tih Ağı ve Kedi-Fare Oyunu

Türkiye'de binlerce okulda kullanılan F@tih Wi-Fi ağını ele alalım. Bu ağ, MEB tarafından merkezi olarak yönetilen, dünyanın en büyük eğitim ağlarından biridir.

Senaryo: Yeni ve adı henüz duyulmamış bir VPN uygulaması piyasaya çıkar. Bir öğrenci bu VPN'i keşfeder ve Fatih ağındaki engeli aşarak Instagram'a girmeyi başarır. Bu bilgi okulda hızla yayılır ve ertesi gün yüzlerce öğrenci aynı VPN'i kullanmaya başlar.

Sonuç: MEB'in merkezindeki gelişmiş yapay zeka ve ağ izleme araçları, aniden belirli bir sunucuya (yeni VPN'in sunucusuna) doğru devasa bir trafik akışı tespit eder. Sistem yöneticileri bu "anormal" trafiği inceler, bunun bir VPN bypass girişimi olduğunu anlar ve o VPN'in IP adresini 24 saat içinde kara listeye (blacklist) ekler. Ertesi gün öğrenciler VPN'i açtığında uygulamanın artık çalışmadığını görürler. Bu döngü sürekli devam eder.

Okul Ağı ile Ev İnterneti Arasındaki Farklar (Karşılaştırma Tablosu)

Neden evde aşabildiğiniz engeli okulda aşamadığınızı bu tabloda net bir şekilde görebilirsiniz:

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. "Gizli Sekme" (Incognito Mode) açarsam okul internetindeki engeli aşabilir miyim?

Hayır. Gizli sekme sadece bilgisayarınızın yerel geçmişine kayıt yapılmasını engeller. İnternet trafiğiniz yine okulun modeminden geçer ve okulun güvenlik duvarı hangi siteye gittiğinizi aynen görür ve engeller.

2. Okul yönetimi hangi sitelere girmeye çalıştığımı görebilir mi?

Evet, kesinlikle. Okulun Wi-Fi ağına bağlıyken yaptığınız her hareket (hangi saatte, hangi cihazdan, hangi siteye girilmeye çalışıldığı) log (kayıt) dosyalarına yazılır. Engellenen bir siteye girmeye çalıştığınızda sistem, cihazınızın MAC adresiyle birlikte bu durumu kaydeder.

3. Tor Browser (Soğan Yönlendirici) okullarda çalışır mı?

Tor ağı, gizlilik açısından mükemmel olsa da, okul güvenlik duvarları tarafından en kolay tespit edilen ağlardan biridir. Gelişmiş okul firewall'ları Tor'un giriş düğümlerini (entry nodes) otomatik olarak engeller. Bu yüzden Tor genellikle okul ağlarında bağlantı bile kuramaz.

4. O halde okul internetinden yasaklı sitelere girmenin hiçbir yolu yok mu?

Teknik olarak, "Obfuscated (Gizlenmiş)" sunuculara sahip çok gelişmiş (ve genellikle ücretli) VPN'ler, DPI teknolojisini atlatarak VPN trafiğini normal bir web gezintisi (HTTPS) gibi gösterebilir. Ancak bu, hem teknik bilgi gerektirir hem de okul kurallarını ihlal ettiği için disiplin suçu sayılabilir. En güvenli ve kesin çözüm, okul saatleri içinde okul ağından kopup kendi mobil verinizi (4.5G / 5G) kullanmaktır. Mobil veri, okulun güvenlik duvarından tamamen bağımsız çalışır.

Sonuç

Okullardaki engellenmiş sitelerin bir türlü açılamamasının sebebi, karşınızda evdeki gibi basit bir modem değil; binlerce dolarlık, yapay zeka destekli ve trafiği anlık analiz eden askeri düzeyde güvenlik sistemlerinin olmasıdır. Unutmayın ki bu sistemler özgürlüğünüzü kısıtlamak için değil, dijital öğrenme ortamını güvenli ve hızlı tutmak için tasarlanmıştır.

İnternet bağlantınızla ilgili bir sorun yaşadığınızda, bir web sitesine giremediğinizde veya oyunlarda yüksek "ping" sorunu çektiğinizde, etrafınızdaki "teknolojiden anlayan" arkadaşlarınızın size verdiği ilk tavsiye genellikle şudur: "DNS ayarlarını değiştir, düzelir." Peki ama nedir bu DNS? Sadece birkaç sayıyı (örneğin 8.8.8.8) değiştirerek internetimizi nasıl daha hızlı, daha güvenli veya daha özgür hale getirebiliyoruz?

Bu makalede, internetin bu gizli kahramanının ne işe yaradığını, DNS değiştirmenin size sağlayacağı 4 büyük avantajı ve bilgisayar/telefonlarınızda bu işlemi nasıl yapabileceğinizi en anlaşılır haliyle inceleyeceğiz.

DNS (Alan Adı Sistemi) Nedir? (İnternetin Telefon Rehberi)

DNS'in ne işe yaradığını anlamak için internetin çalışma mantığına kısaca göz atmamız gerekir. Bilgisayarlar ve sunucular, birbirleriyle iletişim kurmak için kelimeleri değil, "IP Adresi" adı verilen karmaşık sayı dizilerini (Örn: 142.250.186.142) kullanır. Ancak biz insanlar için milyarlarca web sitesinin IP adresini akılda tutmak imkansızdır.

İşte DNS (Domain Name System), tam bu noktada devreye giren **"İnternetin Telefon Rehberi"**dir.

Siz tarayıcınıza "https://www.google.com/search?q=google.com" yazdığınızda:

1. Bilgisayarınız DNS sunucusuna sorar: "https://www.google.com/search?q=google.com'un numarası (IP adresi) kaç?"

2. DNS sunucusu rehbere bakar ve cevap verir: "Onun numarası 142.250.186.142"

3. Bilgisayarınız bu numaraya bağlanır ve site açılır.

Normal şartlarda, internete bağlandığınızda servis sağlayıcınızın (Türk Telekom, Turkcell, Vodafone vb.) varsayılan DNS sunucusunu kullanırsınız. Ancak bu varsayılan sunucular her zaman en iyisi değildir.

DNS Değiştirmek Ne İşe Yarar? (4 Büyük Avantaj)

Varsayılan DNS adresinizi, Google, Cloudflare veya OpenDNS gibi global ve güçlü DNS sunucularıyla değiştirdiğinizde şu 4 temel faydayı elde edersiniz:

1. İnternet Sitelerinin Daha Hızlı Açılması

İnternet servis sağlayıcılarının yerel DNS sunucuları genellikle yavaştır veya aşırı yük altındadır. Siz bir siteye girmek istediğinizde "rehberde arama süresi" uzar. Dünyanın en hızlı DNS servisi olan Cloudflare (1.1.1.1) veya Google (8.8.8.8) gibi sunuculara geçtiğinizde, sorgu süreleri milisaniyelere düşer. İnternet hızınız (indirme hızınız) artmaz ama web sayfalarının açılma hızı (tepki süresi) gözle görülür şekilde artar.

2. Erişimi Engellenmiş (Yasaklı) Sitelere Giriş

Ülkemizde uygulanan internet sansürlerinin birçoğu "DNS Yönlendirmesi" yöntemiyle yapılır. Servis sağlayıcınızın DNS rehberinden, yasaklı sitenin IP adresi silinir veya sahte bir IP'ye yönlendirilir. Siz DNS adresinizi değiştirip yurtdışı kaynaklı bir rehber (Google DNS gibi) kullanmaya başladığınızda, bu yerel sansürleri aşarak engellenmiş sitelere erişebilirsiniz. (Not: Günümüzdeki gelişmiş engeller için artık sadece DNS yeterli olmayabilir, VPN gerekebilir).

3. Zararlı Yazılım ve Oltalama (Phishing) Koruması

Bazı özel DNS sunucuları (örneğin OpenDNS veya Quad9), sadece IP çevirisi yapmakla kalmaz, aynı zamanda bir kalkan görevi görür. Tıkladığınız bağlantı, bilinen bir virüslü siteye veya kredi kartı bilgilerinizi çalmayı hedefleyen sahte bir siteye aitse, DNS sunucusu bu siteyi engeller ve sizi uyarır.

4. Ebeveyn Kontrolü ve Aile Koruması

Eğer evdeki interneti çocuklarınız da kullanıyorsa, "Yandex Aile DNS" veya "CleanBrowsing DNS" gibi özel adresler kullanarak şiddet, kumar ve yetişkin içerikli (pornografik) sitelerin tüm ev ağında otomatik olarak filtrelenmesini (engellenmesini) sağlayabilirsiniz.

Popüler ve Güvenilir DNS Adresleri (Karşılaştırma Tablosu)

Hangi DNS'i seçeceğiniz, amacınıza bağlıdır. İşte dünyanın en çok tercih edilen ücretsiz ve güvenilir DNS adresleri:

Cihazlarda DNS Nasıl Değiştirilir? (Kısa Rehber)

DNS değiştirme işlemi tamamen yasaldır, cihazınıza zarar vermez ve tamamen ücretsizdir. Aşağıda en çok kullanılan cihazlar için menü yollarını bulabilirsiniz.

Windows 10 ve 11 Bilgisayarlarda:

1. Denetim Masası > Ağ ve İnternet > Ağ ve Paylaşım Merkezi'ni açın.

2. Sol taraftan "Bağdaştırıcı ayarlarını değiştirin" seçeneğine tıklayın.

3. Bağlı olduğunuz ağa (Wi-Fi veya Ethernet) sağ tıklayıp "Özellikler" deyin.

4. Listeden "İnternet Protokolü Sürüm 4 (TCP/IPv4)" üzerine çift tıklayın.

5. "Aşağıdaki DNS sunucu adreslerini kullan" seçeneğini işaretleyip, yukarıdaki tablodan seçtiğiniz adresleri girin. (Örn: 8.8.8.8 ve 8.8.4.4)

Android Telefonlarda:

1. Ayarlar > Bağlantılar > Wi-Fi menüsüne gidin.

2. Bağlı olduğunuz Wi-Fi ağının yanındaki çark (ayarlar) simgesine dokunun.

3. Gelişmiş Ayarlar bölümünden "IP Ayarları"nı "Statik" olarak değiştirin.

4. "DNS 1" ve "DNS 2" kısımlarına yeni adreslerinizi yazıp kaydedin.

iPhone (iOS) Cihazlarda:

1. Ayarlar > Wi-Fi menüsüne girin.

2. Bağlı olduğunuz ağın yanındaki mavi "i" (bilgi) simgesine dokunun.

3. En altta "DNS'i Ayarla" seçeneğine tıklayın, "Elle" seçeneğini seçin.

4. Mevcut adresleri silip yeni adreslerinizi ekleyin.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. DNS değiştirmek oyunlardaki "Ping" (gecikme) süresini düşürür mü?

Dolaylı olarak evet. Eğer kullandığınız standart DNS sunucusunun tepki süresi yüksekse, oyun sunucusuna bağlanırken anlık gecikmeler yaşayabilirsiniz. Cloudflare (1.1.1.1) gibi hızlı bir DNS kullanmak, ilk bağlantı kurma süresini kısaltarak daha stabil bir oyun deneyimi sunabilir.

2. DNS değiştirmek internet kotamı veya fatura ücretimi etkiler mi?

Kesinlikle hayır. DNS sadece bir adres çözümleme sistemidir, indirdiğiniz veri miktarını veya internet paketinizin ücretini hiçbir şekilde değiştirmez.

3. DNS değiştirmek tehlikeli midir? Cihazıma virüs girer mi?

Google veya Cloudflare gibi dünya devlerinin güvenilir adreslerini kullandığınız sürece hiçbir risk yoktur, aksine güvenliğiniz artar. Ancak internette kaynağı belirsiz, rastgele bulduğunuz sahte DNS adreslerini girerseniz, sizi sahte banka sitelerine yönlendirebilirler (DNS Hijacking). Bu yüzden her zaman bilinen markaları kullanın.

Sonuç

Kullandığınız internetin tam potansiyeline ulaşmak, servis sağlayıcınızın sınırlarına takılmamak ve web sitelerinin daha seri açılmasını sağlamak istiyorsanız, DNS adresinizi değiştirmek yapabileceğiniz en kolay ve en etkili iyileştirmedir. 1 dakikanızı ayırarak Cloudflare veya Google DNS'e geçin ve aradaki farkı kendiniz hissedin.

İnternetteki engelleri aşmak veya IP adresinizi gizlemek için bilgisayarınıza ağır VPN programları yüklemek zorunda değilsiniz. Çoğu zaman, sadece web tarayıcınız (Google Chrome, Mozilla Firefox, Opera vb.) üzerinden yapacağınız ufak bir proxy ayarı işinizi fazlasıyla görür.

Bu makalede, herhangi bir ek yazılım indirmeden, doğrudan tarayıcınızın kendi ayarları üzerinden veya eklentilerle proxy (vekil sunucu) kullanımının nasıl yapıldığını adım adım ve herkesin anlayabileceği bir dille anlatacağız.

Tarayıcıda Proxy Kullanmanın İki Yolu

Tarayıcınızda proxy kullanmak için önünüzde temelde iki farklı yöntem vardır:

1. Manuel Yöntem: Windows veya işletim sistemi ayarlarına girerek kendi bulduğunuz bir proxy IP adresini ve port numarasını elle girmek.

2. Eklenti (Uzantı) Yöntemi: Chrome Web Mağazası veya Firefox Eklentiler mağazasından tek tıkla çalışan bir "Proxy Yönetici" eklentisi kurmak.

Gelin, bu iki yöntemi de detaylıca inceleyelim.

Yöntem 1: Eklentilerle (Uzantılarla) Kolay Proxy Kullanımı

En pratik ve popüler yöntemdir. Tarayıcınıza kuracağınız bir eklenti, sizin yerinize arka planda proxy sunucularını bulur ve yönetir.

Popüler ve Güvenilir Proxy Eklentileri:

• ZenMate VPN / Proxy: Kullanımı en kolay eklentilerden biridir. Tek bir butona tıklayarak IP'nizi Almanya, Romanya veya ABD gibi farklı ülkelere taşıyabilirsiniz. (Not: İsmi VPN olsa da tarayıcı eklentisi olarak bir Proxy gibi çalışır).

• FoxyProxy: Kendi bulduğunuz proxy adreslerini eklentiye ekleyerek, sitelere göre farklı proxy'ler kullanmanızı sağlar (Örneğin Netflix için ABD proxy, normal sörf için Türkiye IP'si).

• Hola: Ücretsiz ve popüler bir eşler arası (peer-to-peer) proxy hizmetidir. Ancak güvenlik açısından tartışmalı olduğu için (başka kullanıcıların trafiği de sizin üzerinizden geçer) dikkatli kullanılmalıdır.

Adım Adım Eklenti Kurulumu (Google Chrome İçin):

1. Chrome'u açın ve "Chrome Web Mağazası"na gidin.

2. Arama çubuğuna (örneğin) "Zenmate" veya "Proxy SwitchyOmega" yazın.

3. Çıkan sonuçlarda eklentinin yanındaki "Chrome'a Ekle" butonuna tıklayın.

4. Sağ üst köşedeki yapboz simgesine tıklayarak eklentiyi aktifleştirin, bir ülke seçin ve "Bağlan" tuşuna basın. Hepsi bu kadar!

Yöntem 2: Manuel Olarak Proxy Ayarlamak (Programsız)

Eğer üçüncü parti bir eklentiye güvenmiyorsanız veya şirketinizin size verdiği özel bir proxy adresi varsa, bu ayarı doğrudan işletim sisteminiz üzerinden yapabilirsiniz. Google Chrome ve Edge tarayıcıları, doğrudan Windows'un kendi proxy ayarlarını kullanır.

Önemli Not: Başlamadan önce internetten (Free Proxy List gibi sitelerden) çalışır durumda bir IP adresi (Örn: 192.168.1.1) ve bir Port numarası (Örn: 8080) bulmuş olmanız gerekir.

Windows 10 ve 11'de Manuel Proxy Ayarı (Chrome ve Edge için):

1. Windows Ayarlar menüsünü açın.

2. Ağ ve İnternet bölümüne tıklayın.

3. Sol menüden (veya alt kısımdan) Ara Sunucu (Proxy) seçeneğine tıklayın.

4. "El ile ara sunucu kurulumu" başlığı altındaki "Ara sunucu kullan" seçeneğini açık hale getirin.

5. Elinizdeki Adres (IP) ve Bağlantı Noktası (Port) bilgilerini ilgili kutucuklara girin.

6. "Kaydet" butonuna basın.

Artık Chrome'u açtığınızda bağlantınız girdiğiniz bu sunucu üzerinden sağlanacaktır. Ayarı kapatmak için aynı menüden "Ara sunucu kullan" seçeneğini kapatmanız yeterlidir.

Mozilla Firefox'ta Manuel Proxy Ayarı (Bağımsız Ayar):

Firefox'un en büyük avantajı, Windows ayarlarından bağımsız kendi proxy sistemine sahip olmasıdır.

1. Firefox'u açın ve sağ üstteki üç çizgiye (Menü) tıklayıp Ayarlar'a gidin.

2. En alttaki "Ağ Ayarları" (Network Settings) bölümünden "Ayarlar" butonuna tıklayın.

3. Açılan pencerede "Vekil sunucuyu elle ayarla" (Manual proxy configuration) seçeneğini işaretleyin.

4. HTTP Vekil Sunucusu kısmına IP adresinizi ve Bağlantı Noktası (Port) bilginizi girin.

5. "Tamam" diyerek çıkın.

Yöntemlerin Karşılaştırması: Hangisini Seçmeliyim?

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Tarayıcıda proxy açınca tüm bilgisayarın IP'si değişir mi?

Hayır. Firefox'un kendi ayarını veya sadece Chrome eklentisini kullanıyorsanız, yalnızca o tarayıcı içindeki trafiğiniz yönlendirilir. Arka planda Spotify dinliyorsanız veya oyun oynuyorsanız, bunlar normal IP adresinizi kullanmaya devam eder.

2. Manuel olarak girdiğim proxy adresi çalışmıyor, neden?

İnternette ücretsiz dağıtılan proxy IP adreslerinin ömrü çok kısadır. Bazen birkaç saat, bazen sadece birkaç dakika yaşarlar. Çalışmıyorsa, web sitesinin yüklenemediğini ("Bu siteye ulaşılamıyor") görebilirsiniz. Yeni ve güncel bir IP bulmanız gerekir.

3. Tarayıcı proxy'si ile bankacılık işlemi yapabilir miyim?

Kesinlikle hayır. İster manuel ayarlayın ister eklenti kullanın, proxy bağlantıları genellikle şifrelenmez. Verileriniz sunucu sahibi tarafından okunabilir. Bu yöntemleri sadece sörf yapmak ve video izlemek için kullanın.

Sonuç

Tarayıcı üzerinden proxy kullanımı, hızlı ve geçici çözümler için mükemmel bir yöntemdir. Teknik detaylarla uğraşmak istemiyorsanız güvenilir bir tarayıcı eklentisi, kontrolün tamamen sizde olmasını istiyorsanız ise manuel ayar yöntemini tercih edebilirsiniz.

"Bu web sitesine erişim mahkeme kararıyla engellenmiştir." Bu soğuk ve tekdüze uyarı, Türkiye'de ve dünyanın pek çok ülkesinde internet kullanıcılarının sıkça karşılaştığı bir durumdur. Favori haber sitenizden, araştırma yaptığınız bir bilgi kaynağına, hatta bazen Wikipedia veya YouTube gibi devasa platformlara kadar birçok site aniden erişilemez hale gelebilir.

Peki, görünmez bir elin internetin fişini çekmesi anlamına gelen bu "erişim engeli" neden ve nasıl olur? Bir web sitesinin kapatılması rastgele bir karar değildir. Arkasında hukuki, politik, ticari veya siber güvenliğe dayalı karmaşık süreçler yatar. Bu makalede, erişim engellerinin teknik olarak nasıl uygulandığını ve en önemlisi, dünya genelinde internetin neden kısıtlandığının 5 temel sebebini derinlemesine inceleyeceğiz.

Erişim Engeli (İnternet Sansürü) Nedir ve Nasıl Çalışır?

Erişim engeli, bir ülkedeki veya bölgedeki İnternet Servis Sağlayıcılarına (Türk Telekom, Superonline, Vodafone vb.) verilen yasal veya idari emirler doğrultusunda, belirli bir web sitesine (IP adresine veya alan adına) giden kullanıcı trafiğinin durdurulmasıdır.

Teknik olarak bu engelleme genellikle üç şekilde yapılır:

1. DNS Zehirlenmesi / Yönlendirmesi: En yaygın yöntemdir. Sitenin adını (örneğin twitter.com) IP adresine çeviren DNS sunucuları, isteği doğru adrese değil, "Bu site engellenmiştir" yazan bir uyarı sayfasına yönlendirir.

2. IP Engelleme: Sitenin barındığı fiziksel sunucunun adresi doğrudan kara listeye alınır. (Bu yöntem, o sunucuda barınan masum diğer sitelerin de kapanmasına yol açabilir).

3. Derin Paket İncelemesi (DPI): En gelişmiş sansür yöntemidir (Çin ve İran'da yaygındır). İnternet trafiğinin içeriği anlık olarak taranır ve belirli anahtar kelimeler tespit edilirse bağlantı anında koparılır.

İnternet Sitelerine Neden Erişim Engeli Getirilir? (5 Temel Sebep)

Bir web sitesinin erişime kapatılmasının arkasında genellikle aşağıdaki 5 temel gerekçeden biri (veya birkaçı) yatar:

1. Telif Hakları İhlali ve Korsan İçerik

Erişim engellerinin dünyadaki en yaygın sebebidir. Film, dizi, müzik veya yazılımların yasa dışı olarak paylaşıldığı torrent siteleri ve kaçak yayın (streaming) platformları, telif hakkı sahiplerinin (Netflix, Exxen, film stüdyoları vb.) talebi üzerine kapatılır.

• Örnek: Kaçak maç yayını yapan web sitelerinin, maç saatinde veya hemen öncesinde "Yayıncı Kuruluş" talebiyle aniden erişime kapatılması.

2. Yasa Dışı Faaliyetler ve Siber Suçlar

İnternet sadece bilgi değil, aynı zamanda suçun da merkezi olabilir. Devletler, vatandaşlarını korumak amacıyla yasa dışı faaliyet yürüten siteleri engeller.

• Kapsam: Yasa dışı bahis ve kumar siteleri, uyuşturucu madde veya ruhsatsız silah satışı yapan platformlar, oltalama (phishing) yoluyla banka bilgilerini çalan sahte siteler bu kategoriye girer.

3. Siyasi, İdeolojik ve Ulusal Güvenlik Gerekçeleri

Özellikle demokrasinin gelişmekte olduğu veya otoriter rejimlerin bulunduğu ülkelerde (Çin, Rusya, İran vb.) siyasi sansür oldukça yaygındır. "Ulusal güvenlik tehdidi", "halkı kin ve düşmanlığa tahrik" veya "devlet sırlarını ifşa" gibi gerekçelerle muhalif haber siteleri veya sosyal medya platformları geçici veya kalıcı olarak kapatılabilir.

• Tarihi Örnek: 2011'deki Arap Baharı sırasında Mısır ve Suriye'de sosyal medyanın tamamen kapatılması veya Türkiye'de geçmişte yaşanan Wikipedia, YouTube ve Twitter engellemeleri.

4. Toplumsal Ahlak ve Çocukların Korunması

Birçok ülke, kendi kültürel ve dini değerlerini veya çocukların gelişimini tehdit ettiğini düşündüğü içeriklere erişimi sınırlar.

• Kapsam: Yetişkinlere yönelik (pornografik) içerik barındıran siteler, intihara veya şiddete teşvik eden platformlar bu gerekçeyle engellenir. Türkiye'de BTK'nın (Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu) "Güvenli İnternet" profilleri bu amaca hizmet eder.

5. Kişilik Haklarının İhlali (Unutulma Hakkı)

Bireylerin özel hayatının gizliliğini ihlal eden içerikler mahkeme kararıyla kaldırtılabilir. Örneğin; bir kişinin izni olmadan paylaşılan özel görüntüleri veya hakkında yapılan asılsız iftiralar içeren sayfalar. Site yönetimi içeriği kaldırmazsa, tüm siteye erişim engeli getirilebilir.

Hangi Kurumlar İnternet Sitesi Kapatabilir? (Türkiye Örneği)

Türkiye'de internetin yasal çerçevesi, meşhur 5651 Sayılı Kanun ("İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi...") ile belirlenmiştir. Buna göre iki temel otorite erişim engeli kararı verebilir:

1. Mahkemeler (Sulh Ceza Hakimlikleri): Kişilik hakları, telif ihlali gibi konularda bireylerin veya şirketlerin başvurusu üzerine verilen yargı kararları.

2. BTK (Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu): Çocuk istismarı, müstehcenlik, uyuşturucuya teşvik, yasa dışı bahis ve terör propagandası gibi "katalog suçlar" söz konusu olduğunda, BTK mahkeme kararı beklemeden "idari tedbir" olarak siteye resen (kendiliğinden) erişim engeli getirebilir.

Gerçek Hayattan Senaryo (Case Study): Wikipedia Neden Kapandı ve Açıldı?

Türkiye'nin internet tarihindeki en büyük tartışmalardan biri, devasa bilgi kaynağı Wikipedia'nın (Vikipedi) 29 Nisan 2017'de tamamen erişime kapatılmasıydı.

• Neden Kapatıldı? Wikipedia'daki bazı maddelerde "Türkiye'yi terör örgütleriyle ilişkilendiren" içerikler bulunuyordu. Türk makamları bu içeriklerin kaldırılmasını talep etti. Wikipedia "bilgi özgürlüğü" gerekçesiyle bunu reddedince, BTK kararıyla platforma Türkiye'den erişim tamamen kesildi.

• Neden Geri Açıldı? 2.5 yıl süren hukuk mücadelesinin ardından, Anayasa Mahkemesi (AYM) bu engellemenin "İfade özgürlüğünün ihlali" olduğuna hükmetti. 15 Ocak 2020'de erişim engeli kaldırıldı ve site tekrar açıldı.

Bu olay, internet sansürünün sadece teknik bir konu olmadığını, hukuki ve politik dengelerle doğrudan ilişkili olduğunu gösteren en net örnektir.

Sansür vs. Güvenlik Karşılaştırması

İnternet erişim engelleri konusunda her zaman iki uç görüş çarpışır: Sınırsız özgürlük mü, toplumsal güvenlik mi?

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Bir sitenin engellendiğini nasıl anlarım? Site çökmüş de olabilir mi?

Evet, site çökmüş de olabilir. Eğer sayfada resmi bir kurumun "Bu internet sitesi hakkında BTK tarafından... kararıyla erişim engeli uygulanmaktadır" yazısını görüyorsanız, durum nettir. Ancak hiçbir şey yazmıyor ve site yüklenemiyorsa, siteyi "downforeveryoneorjustme.com" gibi bir araçla kontrol edebilir veya geçici bir VPN açarak sitenin sadece Türkiye'de mi yoksa dünya genelinde mi kapalı olduğunu anlayabilirsiniz.

2. Sosyal medyada yaşanan "Bant Daraltma" nedir? Erişim engeli midir?

Bant daraltma (Throttling), bir sitenin tamamen kapatılması değil, trafiğinin bilerek yavaşlatılmasıdır. Genellikle toplumsal olaylar (patlamalar, krizler) sonrasında Twitter, Facebook gibi sitelerin yüklenmesi neredeyse imkansız hale gelir. Teknik olarak site açıktır ama veri akışı kısıldığı için kullanılamaz. Bu, "gizli bir erişim engeli" türüdür.

3. DNS değiştirmek erişim engellerini aşmak için yeterli midir?

Geçmişte evet, ancak günümüzde çoğunlukla hayır. Eskiden ISS'ler sadece DNS yönlendirmesi yapıyordu ve DNS değiştirerek (Örn: 8.8.8.8) yasaklı sitelere girilebiliyordu. Günümüzde ise engellemeler genellikle doğrudan IP bazlı (Deep Packet Inspection vb.) yapıldığı için, çoğu yasaklı siteye girmek için artık VPN kullanmak zorunludur.

Sonuç

İnternet erişim engelleri, "Dijital Dünyanın Sınır Kapıları" gibidir. Yasa dışı bahis siteleri veya terör örgütlerinin propaganda araçları söz konusu olduğunda bu kapıların kapatılması güvenlik için elzemdir. Ancak ifade özgürlüğü ve bilgiye erişim hakkı söz konusu olduğunda, bu güç dikkatli ve şeffaf bir şekilde kullanılmalıdır.

İnternet dünyasında sansürü aşmak, IP adresini gizlemek veya coğrafi kısıtlamaları (örneğin ABD Netflix kütüphanesine erişmek) delmek istediğinizde karşınıza çıkan iki ana teknoloji vardır: VPN (Sanal Özel Ağ) ve Proxy (Vekil Sunucu).

Birçok kullanıcı bu iki terimi aynı şeymiş gibi birbirinin yerine kullanır. İşlevsel olarak ulaştıkları sonuç benzer olsa da (sizi farklı bir konumdaymış gibi göstermek), arka planda çalışan mühendislik, güvenlik seviyesi ve kullanım amaçları tamamen farklıdır.

Bu makalede VPN ve Proxy arasındaki kritik farkları, avantajlarını ve hangi durumda hangisini tercih etmeniz gerektiğini teknik detaylarda boğulmadan inceleyeceğiz.

Proxy (Vekil Sunucu) Nedir ve Nasıl Çalışır?

Proxy, bilgisayarınız ile internet arasındaki bir trafik yönlendiricisi gibi çalışır. Bir web sitesine gitmek istediğinizde bağlantınız önce proxy sunucusuna gider, proxy sunucusu sizin adınıza siteye bağlanır ve veriyi size geri getirir.

• Kapsam: Proxy'ler genellikle uygulama bazlı çalışır. Yani proxy ayarını sadece Chrome tarayıcınıza veya torrent uygulamanıza yaparsınız. O sırada arka planda çalışan Spotify veya Windows güncellemeleri proxy üzerinden geçmez, kendi normal IP'nizi kullanır.

• Güvenlik: En büyük zayıflığı şifrelemedir. Çoğu proxy sunucusu verileri şifrelemez. IP adresiniz gizlense bile, aktarılan verileriniz (gönderdiğiniz şifreler, okuduğunuz mesajlar) internet servis sağlayıcınız veya kötü niyetli kişiler tarafından görülebilir.

• Hız: Şifreleme (encryption) işlemi yapılmadığı için, genellikle daha hızlıdır.

VPN (Virtual Private Network) Nedir ve Nasıl Çalışır?

VPN, sadece trafiği yönlendirmekle kalmaz, aynı zamanda cihazınız ile internet arasında kriptolanmış (şifrelenmiş) bir tünel oluşturur. Bu tünelden geçen veriyi dışarıdan kimse göremez.

• Kapsam: VPN işletim sistemi bazında çalışır. VPN'i açtığınız an; tarayıcılarınız, oyunlarınız, arka plandaki uygulamalarınız ve e-posta istemcileriniz dahil cihazdan çıkan trafiğin %100'ü tünelden geçer.

• Güvenlik: Banka düzeyinde şifreleme (genellikle AES-256) kullanır. İnternet servis sağlayıcınız veya devlet kurumları sadece "bir sunucuya bağlandığınızı" görür ama hangi siteye girdiğinizi veya ne indirdiğinizi asla göremez.

• Hız: Güçlü şifreleme işlemleri işlemci gücü gerektirdiği için bağlantı hızınızda bir miktar (genelde %10-20 arası) düşüş yaşanabilir.

VPN ve Proxy Karşılaştırma Tablosu

Hangi teknolojinin ne sunduğunu net bir şekilde görmek için aşağıdaki detaylı karşılaştırma tablosunu inceleyebilirsiniz:

Hangisini Ne Zaman Kullanmalısınız? (Gerçek Hayat Senaryoları)

Seçiminizi yaparken "internet üzerindeki amacınız" en belirleyici faktördür.

Ne Zaman Proxy Kullanmalısınız?

• Basit Engelleri Aşmak İçin: Sadece okuldaki veya iş yerindeki ağda engellenmiş bir haber sitesine hızlıca göz atmak istiyorsanız.

• Bölgesel Fiyatlandırmayı Kontrol Etmek İçin: Bir uçak bileti veya otel rezervasyonu yaparken farklı ülkelerdeki fiyatları hızlıca kontrol etmek istiyorsanız.

• Önemsiz Sörf İşlemleri: Şifre girmeyeceğiniz, kredi kartı kullanmayacağınız, sadece anonim olarak bir şeyler okuyacağınız durumlar için.

Ne Zaman VPN Kullanmalısınız?

• Finansal ve Hassas İşlemler: Ortak (kafe, havaalanı) Wi-Fi ağlarına bağlanıp bankacılık işlemi yapacağınız veya e-postalarınızı kontrol edeceğiniz her an.

• Tam Gizlilik Gerektiren Durumlar: İnternet servis sağlayıcınızın veya devletin hangi sitelere girdiğinizi görmesini ve loglamasını (kayıt altına almasını) istemiyorsanız.

• Yayın (Streaming) Servislerini Kullanmak İçin: Yurt dışındaki Netflix, BBC iPlayer veya Hulu gibi içeriklere takılmadan ve HD kalitesinde erişmek istiyorsanız.

• Torrent İndirirken: İndirdiğiniz dosyaların ve IP adresinizin telif hakkı sahipleri tarafından takip edilmesini engellemek için.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Hem VPN hem de Proxy'yi aynı anda kullanabilir miyim?

Teknik olarak evet, ancak bu önerilen bir durum değildir. İkisini birden kullanmak (double-hopping) internet hızınızı kullanılmaz derecede yavaşlatacaktır. Güvenli bir VPN tek başına zaten bir proxy'nin yapabileceği her şeyi ve daha fazlasını yapar.

2. Tarayıcıya kurduğum VPN eklentileri (Uzantılar) gerçek VPN midir?

Hayır. Chrome veya Firefox mağazasından indirdiğiniz ve "Ücretsiz VPN" adı altında geçen uzantıların %99'u aslında birer HTTPS Proxy'dir. Sadece tarayıcınızı korurlar, diğer uygulamalarınızı korumazlar ve gerçek bir VPN uygulamasının şifreleme gücüne sahip değillerdir.

3. Ücretli proxy'ler VPN'den daha mı güvenli?

Ücretli (Özel/Dedicated) proxy'ler hız ve anonimlik açısından oldukça başarılıdır (özellikle bot/veri kazıma işlemleri için). Ancak veri şifreleme özellikleri olmadığı için güvenlik açısından asla bir VPN'in yerini tutamazlar.

Sonuç

Kısa ve net bir özetle: Eğer derdiniz sadece "Hız" ve basit bir engeli aşmaksa Proxy işinizi görecektir. Ancak önceliğiniz "Güvenlik, Gizlilik ve Tam Erişim" ise yatırım yapmanız gereken teknoloji kesinlikle VPN'dir.